काठमाडौं, २१ असोज । नेपाली कांग्रेसको इतिहास केवल राजनीतिक आन्दोलन र सत्ताको यात्रामात्र होइन, आन्तरिक विवाद, विभाजन र पुनःएकीकरणको इतिहास पनि हो। २००६ सालमा दुई राजनीतिक संगठनको एकीकरणबाट जन्मिएको कांग्रेसले आफ्नो इतिहासमा तीन ठूला विभाजन व्यहोरेको छ।
१. पहिलो विभाजन : बीपी–मातृका विवाद (२००९ साल)
नेपाली कांग्रेसको पहिलो ठूलो विभाजन पार्टी स्थापना भएको करिब तीन वर्षमै भयो।
२००६ साल चैत २७ गते नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीच एकीकरण भएर नेपाली कांग्रेस बनेको थियो। त्यसपछि २००९ साल जेठमा जनकपुरमा भएको पाँचौँ महाधिवेशनबाट बीपी कोइराला सभापति निर्वाचित भए।
त्यस समयमा बीपी र उनका दाजु मातृकाप्रसाद कोइरालाबीच सरकार सञ्चालन तथा पार्टी नेतृत्वको विषयमा मतभेद बढ्यो। मातृका प्रधानमन्त्री थिए भने बीपी पार्टीको नेतृत्वमा थिए।
२००९ साल साउनमा कांग्रेस केन्द्रीय कार्यसमितिले प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसाद कोइरालासहित केही मन्त्रीलाई सरकारबाट राजीनामा दिन निर्देशन दियो। निर्देशन नमानेपछि मातृका पक्षका नेताहरूलाई पार्टीबाट निलम्बन गरियो।
त्यसको केही समयपछि २००९ भदौ २१ गते मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेस तदर्थ समिति गठन भयो। यसैबाट कांग्रेसको पहिलो ठूलो औपचारिक विभाजन सुरु भयो। २०१० सालमा मातृकाले ‘राष्ट्रिय प्रजा पार्टी’ गठन गरे।
निष्कर्ष :
२००९ साल — बीपी कोइराला पक्ष र मातृकाप्रसाद कोइराला पक्षबीच पहिलो ठूलो विभाजन।
२. विभाजनपछि पनि कांग्रेसको मुख्यधारा कायम
पहिलो विभाजनपछि कांग्रेस विभिन्न राजनीतिक चुनौतीबीच अघि बढ्यो। २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकार अपदस्थ गरी दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि कांग्रेसको मुख्य राजनीतिक संघर्ष पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध केन्द्रित भयो।
यस अवधिमा कांग्रेसभित्र विभिन्न मतभेद भए पनि २०५९ सालसम्म २००९ सालजस्तो औपचारिक दुई कांग्रेसको अवस्था पुनः देखिएन।
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भयो। २०४८ को निर्वाचनपछि कांग्रेस सत्तामा आयो। तर सरकार सञ्चालन, पार्टी नेतृत्व र राजनीतिक रणनीतिमा समय–समयमा तीव्र विवाद भइरहे।
त्यही विवाद अन्ततः दोस्रो ठूलो विभाजनमा परिणत भयो।
३. दोस्रो विभाजन : गिरिजा–देउवा टकराव (२०५९ साल)
कांग्रेसको इतिहासमा दोस्रो ठूलो विभाजन २०५९ सालमा भयो।
त्यतिबेला गिरिजाप्रसाद कोइराला पार्टी सभापति थिए भने शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री। देश माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको अवस्थामा थियो। संकटकालको निरन्तरता, माओवादी द्वन्द्व समाधानको रणनीति र संसद् विघटनलगायत विषयमा देउवा र कोइराला पक्षबीच मतभेद चर्कियो।
देउवाले २०५९ जेठ ८ गते प्रतिनिधिसभा विघटन गरेपछि विवाद थप गहिरियो। त्यसपछि कांग्रेसले देउवालाई पार्टीबाट निष्कासन गर्यो।
देउवाले आफ्ना पक्षका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको भेला बोलाए। २०५९ असारमा उक्त भेलालाई महाधिवेशनको स्वरूप दिँदै उनले छुट्टै कांग्रेस गठन गरे र आफूलाई त्यसको सभापति बनाए।
यसरी कांग्रेस औपचारिक रूपमा दुई धारमा विभाजित भयो :
नेपाली कांग्रेस — गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्व
नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) — शेरबहादुर देउवा नेतृत्व
यो विभाजनले कांग्रेसलाई लामो समयसम्म दुई अलग संगठनका रूपमा अघि बढायो।
४. दोस्रो विभाजनको अन्त्य : २०६४ सालमा पुनःएकीकरण
२०५९ सालको विभाजन करिब पाँच वर्षसम्म कायम रह्यो।
यसबीच देशमा राजतन्त्रविरुद्ध आन्दोलन, १२ बुँदे समझदारी, विस्तृत शान्ति सम्झौता र २०६२/६३ को जनआन्दोलनजस्ता महत्वपूर्ण राजनीतिक घटनाक्रम भए।
राजनीतिक परिस्थिति परिवर्तन हुँदै गएपछि कांग्रेसका दुई धारबीच पुनःएकताको वातावरण बन्यो।
अन्ततः २०६४ असोज ८ गते नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) बीच एकीकरण भयो।
त्यसपछि शेरबहादुर देउवा मूल कांग्रेसमै फर्किए। यही एकीकरणपछि कांग्रेस एउटै संगठनका रूपमा अघि बढ्यो र देउवा पछि पार्टीको नेतृत्वमा समेत पुगे।
क्रम :
२०५९ — विभाजन → २०६४ — पुनःएकीकरण
५. तेस्रो ठूलो विभाजन : देउवा–थापा विवाद (२०८२ साल)
कांग्रेसको पछिल्लो ठूलो विभाजन २०८२ सालमा देखा पर्यो।
२०८२ भदौमा भएको जेन–जी आन्दोलनपछि कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तन र संगठन पुनर्संरचनाको माग बलियो भयो। महामन्त्रीद्वय गगनकुमार थापा र विश्वप्रकाश शर्मासहितका नेताहरूले विशेष महाधिवेशनको माग अघि बढाए।
विशेष महाधिवेशनका लागि आवश्यक हस्ताक्षर संकलन भएपछि विवाद थप गहिरियो। नियमित महाधिवेशनको कार्यतालिका र विशेष महाधिवेशनको मागबीच मतभेद बढ्दै गयो।
अन्ततः २०८२ पुसमा गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा विशेष महाधिवेशन सम्पन्न भयो र थापा सभापति निर्वाचित भए। निर्वाचन आयोगले थापा नेतृत्वलाई आधिकारिकता दिएको थियो भने त्यसविरुद्ध देउवा पक्ष अदालत पुगेको थियो। सर्वोच्च अदालतले पनि थापा पक्षको आधिकारिकतालाई मान्यता दिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
तर देउवा पक्षले उक्त विशेष महाधिवेशन र त्यसबाट निर्वाचित नेतृत्वलाई स्वीकार गरेन।
यसपछि कांग्रेस व्यवहारतः दुई धारमा देखियो :
गगनकुमार थापा नेतृत्वको कांग्रेस
शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको कांग्रेस पक्ष
कानुनी रूपमा पार्टी एउटै रहेको भए पनि दुई पक्षले अलग–अलग महाधिवेशनको प्रक्रिया अघि बढाएका छन्। थापा पक्षले असोजमा १५औँ महाधिवेशन गरिरहेको छ भने देउवा पक्षले छुट्टै महाधिवेशनको तयारी अघि बढाएको छ।
यसरी बुझ्न सकिन्छ कांग्रेसको ‘फुट–जुट’ यात्रा
२००६ — दुई पार्टी मिलेर कांग्रेस गठन
↓
२००९ — बीपी–मातृका विवाद, पहिलो विभाजन
↓
२०५९ — गिरिजा–देउवा विवाद, दोस्रो विभाजन
↓
२०६४ — कांग्रेस र कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) पुनःएकीकरण
↓
२०८२ — देउवा–थापा विवाद, तेस्रो ठूलो विभाजन
कांग्रेसको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने ठूला दुई विभाजन स्थायी रहेनन्। २००९ को विभाजनपछि मातृका कोइरालाको अलग राजनीतिक यात्रा अघि बढे पनि मूल कांग्रेस कायम रह्यो। २०५९ मा देउवाको नेतृत्वमा छुट्टिएको कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) भने २०६४ मा पुनः मूल कांग्रेसमा मिसियो।
अहिलेको २०८२/८३ को अवस्था भने यसअघिका घटनाभन्दा फरक चरणमा छ। यो विभाजनको अन्तिम राजनीतिक स्वरूप के हुन्छ र पुनःएकीकरण हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषय अझै खुला छ। हाल कानुनी रूपमा कांग्रेस एउटै पार्टी रहे पनि दुई धारले छुट्टाछुट्टै महाधिवेशनको बाटो लिएका छन्।
फुट्दै–जुट्दै ८ दशकको कांग्रेस : स्थापनादेखि शेरबहादुर देउवा– गगन थापा विवादसम्म
चोलेन्द्रको घरमा सम्पत्ति शुद्धीकरण विभागको छापा, के खोज्दैछ अनुसन्धान टोली ?
कांग्रेस महाधिवेशन : सभापतिमा त्रिपक्षीय भिडन्त, दुई पदमा निर्विरोध
काठमाडौं–तराई/मधेस द्रुतमार्ग : एक दशक पुग्दा पनि आधा मात्रै काम, अब २०८६ चैतसम्मको लक्ष्य
टिप्पणीहरू
0 प्रकाशित टिप्पणीटिप्पणी र Like गर्न निःशुल्क सदस्य खाता आवश्यक छ।
खाता बनाउनुहोस्लगइन